محمد بن أحمد الفاسي المكي ( مترجم : محمد مقدس )
44
شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام ( فارسى )
مىنامد و نيز نسخهاى از « الكامل في التاريخ » ابناثير يا « مروج الذهب و معادن الجوهر » مسعودى كه آن را تاريخ مسعودى مىنامد . تهيه و گردآورى مطالب اين كتاب از سوى « فاسى » ، سالها وقت گرفته و تاريخ مكه ، مهمترين دلمشغولى او بوده است . به همين دليل ابتدا آن را به اختصار برگزار كرد و پس از آن ، هر از گاهى به بخشهاى مختلف آن ، مطالبى مىافزود و با هر تجديد نظر ، نحوهء فصلبندى و بابهاى كتاب را مورد جرح و تعديل قرار مىداد و حتى در سال 811 اقدام به خلاصه نويسى همان تاريخ مختصر خود كرد و در عين حال تا سال 819 به كار افزودن و تصحيح و تجديد نظر ادامه داد . البته مهمترين علت اين تجديد نظرها ، دستيابى به كتاب اخبار مكهء « فاكهى » بوده كه تا پيش از آن ، نسخهاى از آن را در اختيار نداشته و خود در پايان كتاب به همين نكات اشاره كرده است . اين كتاب از نظر موضوع و مطالب فشردهاى كه دربارهء مكه معظمه دارد ، خود نمونهاى از نوشتههايى است كه تا آن زمان دربارهء شهرهاى اسلامى به رشتهء تحرير درآمده بود ؛ مانند « تاريخ بغداد » خطيب بغدادى و « تاريخ مدينة دمشق » ابنعساكر دمشقى و . . . . هرچند كتاب « شفاء الغرام » شرح حال علما و ادبايى كه مكهء مكرمه آنها را به جهان اسلام تحويل داده ، يا علما و ادبايى كه وارد اين شهر شده و در آن اقامت گزيدند ، در بر ندارد و از اين جهت با دو كتابِ ياد شده ( تاريخ بغداد و تاريخ دمشق ) ، متفاوت است ، در عوض « فاسى » كتاب « العقد الثمين فيتاريخ البلدالأمين » را در چهار جلد بزرگ به رشتهء تحرير درآورده و در آنها شرح حال كارگزاران ، بزرگان ، علما و ادباى مكهء مكرمه از ظهور اسلام تا عصر خويش را برشمرده و بر حسب حروف « الف - با » مرتب كرده و البته آنها را با نامهاى « محمد » و « احمد » ( بنا به تبرّك اين نامها ) آغاز كرده و پيشاپيش همه ، از سيرهء پيامبر خدا صلى الله عليه و آله سخن گفته است . بنابراين ، دو كتابِ « العقد الثمين » و « شفاء الغرام » مكمّل يكديگرند ؛ زيرا مجموعهء آن دو ، همچون تاريخ بغداد و تاريخ دمشق و كتابهايى از اين دست ، خواهد بود .